Dönüşlü fiil – a török visszaható ige

Dönüşlü fiil – Dönüşlü eylem

A törökben a visszaható ige neve (szó szerint) inkább ‘visszatérő ige‘…

A Kakuk Zsuzsa és Tasnádi Edit írta Török-Magyar Nagyszótárban :

A -lü képzővel melléknévvé alakítva lessz a dönüşlü ‘visszaható’ bár inkább ‘visszatérő’ :

Megjegyzendő, ha nem kívánunk arabkodni a törökben, úgy a fiil [ejt : fíl] helyett inkább az eylem [ejt : ejlem] szó illendő meg használandó !

Törökül szólva :

*Öznesi hem işi yapan hem de işten etkilenen durumunda olan fiillere “dönüşlü fiiller” denir.

birçok dilde olan bir fiil tipidir. almanca’da dönüşlü fiillerin başına „sich” takısı gelir. örnek olarak, üstümü giyiniyorum. ich ziehe mich an. (burada dönüşlü fiil sich anziehen oluyor, sich eki özneye göre değişiyor.)

italyanca’da da benzer bir durum vardır. dönüşlü fiillerin sonuna -si eki gelir. yine aynı örnekten gidersek, üstümü giyiniyorum. – (io) mi vesto. (burada dönüşlü fiil, vestire‘den türeyen vestirsi oluyor, sondaki -si eki özneye göre değişerek başa geçiyor.)

ingilizce‘de „oneself” eki eklenerek fiiller dönüşlü yapılabilir ama çok fazla dönüşlü fiil bulunmaz, çokta kullanılmaz. ispanyolca, fransızca ve rusça‘da da dönüşlü fiil kullanılmaktadır.

*Dönüşlülük Türkçede “-l, -n” ekleri ile yapılır. – *Dönüşlü fiiller, aynı zamanda etkendir.

Dönüşlü fiiller, öznenin işi yaparken aynı zamanda o işten etkilendiğini gösteren fiillerdir. Yani fiili yapan da ondan etkilenen de öznedir.

• Fiile “-°l, -°n, -°ş” ekleri getirilerek yapılır.
• Özne gerçek öznedir.
• Dönüşlü fiillerde özne belli olduğundan, bunlar aynı zamanda etken fiillerdir.
• Bu fiiller nesne alamazlar; geçişsizdirler.

Eggy szótagú török igék során át lássunk 3 példát !
Elsőnek az -(ü)l képzővel válik visszahatóvá :

Így a büz-ül-(mek) megfelel a magyar ‘ráncol-ódik’ igénknek :

Majd -ın képzővel válik „visszahatóvá”, ami a magyarban nem éppen visszaható, inkább gyaror(b)ító, de hasonlóképpen értelmezhetően ‘néz(g)elődik’ :

Még áttételesebb, és a magyarban egészen máshogyan képzett a gel- / geliş- képzett pár az -iş képzővel :

Itt az -iş képző egészen ‘fejlesztő’ erejű :

De akad olyan tő is, amelyhez többféle visszaható képző is illeszthető :

Örnekler:

• Kızlar süslendi; A lányok (ki)csinosítottáák magukat. Kicsipekedtek. (Szó szerint ‘díszítkeztek’.)
• Delikanlılar güzelce giyindi.
• Adam hep kendisiyle övünüyor. – Mindenkinek magáról dicsekszik.
• Onu karşımda görünce hemen sarıldım.
• Kedi yanıma sokuldu ve şefkat istercesine büzüldü.
• Yataktan kalkınca önce bir gerindi sonra da etrafa bakındı.
• Oğullarının başarılarıyla övünürdü her yerde.
• Adam bir anda sanki yaşlandı.
• Peynirler küflendi.
• Kuşlar kafeste çırpınıyordu.
• Sinirler gerildi.
• Olanlara çok üzüldü.
• Çocuk hızla gelişiyordu.
• Yüzü nasıl da buruştu?
• Adam biraz sakinleşti.
• Sebzeler sıcaktan büzüştü.
• Toplantının sonuna yetiştim.

* Tabiat olayları ile ilgili dönüşlü fiillerde “yapma” anlamı yerine “kendi kendine olma” anlamı vardır.

• Karlar tepelere doğru çekildi.
• Sıcaklardan dolayı gölün suyu çekildi.
• Öğleye doğru hava açıldı.
• Havalar ısınınca buzlar çözüldü.

* Bazı fiillerin edilgen şekilleriyle dönüşlü şekilleri farklı ekle yapılır:

* Bazı fiillerin edilgen şekilleriyle dönüşlü şekilleri farklı ekle yapılır:

Eylem / Fiil – ige	Dönüşlü – visszaható	Edilgen – szenvedő
sev-mek	sevin-mek	sevil-mek
döv-mek	dövün-mek	dövül-mek
giy-mek	giyin-mek	giyil-mek
gör-mek	görün-mek	görül-mek
sev-mek	sevin-di	sevil-di

* İsme getirilen “-lEn” ekiyle, fiile getirilen “-İş” ve “-lEş” eki de  dönüşlülük anlamı katabilir:

• O gün pek içlendim.
• Trafik polisini görünce adamın paçaları tutuştu.
• Birazdan sakinleşir.

Dikkat! Edilgen fiille dönüşlü fiil karıştırılabilir:

• “-I-” ve “-n-” ekleri cümleye edilgenlik sağladığı gibi dönüşlülük de sağlayabilir. Fiilin edilgen mi yoksa dö­nüşlü mü olduğu cümlenin anlamından anlaşılır. Ay­rıca, edilgen fiillerin gerçek öznesi yoktur; ancak dö­nüşlü fiillerin gerçek öznesi vardır.

Edilgen Fiiller	Dönüşlü Fiiller
Sabaha kadar kurşun sıkıldı.	Özgür konferansta oldukça sıkıldı.
Çöpler kutuya döküldü.	İnsanlar yola döküldü.
Bölgeye bin ağaç dikilecek.	Gelip tepemde dikilecek.
Arsa iki parçaya bölünmüştü.	Hücreler ikiye bölünmüştü.
Araçların etkisiyle bina sarsıldı.	Haberi duyunca çok sarsıldı.
Artık her şey söylenmişti.	Adam huysuzca söylenmişti.
Pişmiş aşa su katıldı.	Savaşa katıldı.

Ayrıca bakınız ⇒ Fiillerde Çatı: Öznesine ve Nesnesine Göre Fiil Çatıları

Banyodan çıkar çıkmaz kurulandı.  (Kurulanma işini yapan kim?  O) (Kurulanma işinden etkilenen kim? O)

Ahmet, yıkandı, giyindi, tarandı, süslendi ve dışarı çıktı.

Güneşten korunuyorum.

Söylediğim sözlere alındı.  

Dün olanlara çok üzüldü.

Daima yaptığı işlerle övünürdü.

Not: Dönüşlülükle edilgenlik karıştırılmamalıdır.

Gündoğarken yıkandı. (Dönüşlü) (Gerçek Özne)

Sınıf yıkandı. (Edilgen) (Sözde Özne)

Not: Doğa olaylarının anlatıldığı cümlelerde yüklem “-l, -n” eklerini alıp dönüşlü olarak kullanılabilir.

Bulutlar toplandı.

Dönüşlü Fiillerin Özellikleri :

• Ekler: „-n” (taranmak, süslenmek) ve „-l” (üzülmek, darılmak) ekleri kullanılır.
• Özne-Yüklem İlişkisi: Özne işi kendi üzerinde gerçekleştirir.

Dönüşlü Fiillerin Örnekleri:

• Örnek Cümleler:
  • Banyodan çıkar çıkmaz kurulandı.
  • Aynur aynada tarandı.
  • Tören için güzelce süslendi.
  • Dün olanlara çok üzüldü.
  • Güneşten korunuyorum.

harcanmak: kendi parasını harcamak (dönüşlü fiil). birisi tarafından satılmak, bozuk para gibi harcanmak (edilgen fiil).

Dönüşlülükle edilgenlik karıştırılmamalıdır.

Aynur yıkandı. (Dönüşlü) (Gerçek Özne)

Sınıf yıkandı. (Edilgen) (Sözde Özne)

Forrásaim :

Csáki Éva : Török-Magyar Szótár (Balassi Kiadó, Budapest, 1995)

Benderli Gün – Gülen Yılmaz – Kakuk Zsuzsa – Tasnádi Edit : Török-Magyar Szótár / Türkçe-Macarca Sözlük (Nemzedékek Tudása Tankönyvkiadó, Budapest, 2013)

Nyáry Szabó László : TÖRÖK-MAGYAR SZÓTÁR, Torontál Kiadó, Szeged (kiadás előtt még kézıratossan)

Nyáry Szabó László : Szabó-szótár / ideolektusom (mind-máig digitális „kéz”- ill. „gép”-ıratban)

(Sz.) : Számozatlan, forrásolatlan saját (alkotású) szójavallataim

Dönüşlü Fiil