A Dél-Szabír(i) türök nyelvek eggyike a csulim(i)… eggyik tájnyelvéről a másik elnevezése a küarik.
Más elnevezése : csulimi tatár , de nem tatár !
Lakóhelyük : Kamaszföldtől északra a Csulim folyó vidéke : Csulımország …
A legkorábbi nyelvi adatok többnyire (csak) Radlofftól vannak e nyelvről…
Beszélői száma korábbi becslések szerint kb. 5 ezer lehet, a mai helyzet azonban ennél sokkal siralmasabb…
Nyelvük egyre erősebb orosz hatás alatt áll és eltűnőben van…
A csulımı nyelv három tájnyelvre (dialektusra) oszlik : kecik, küerik, csulımı (tatár) nyelvjárás
• Ezek a csulımıak örükletesen (genetikailag) eltürökösödött osztjákok meg hantik lehetnek.
Így a magyar nyelvi kutatások szempontjából ez az eggyik legérdekesebb nyelv !
Saját írásbeliségük nincs, ma az orosz kirillicákat használják.
A legközelebb a sór és a hakasz nyelvhez áll a nyelvük.
Chulym (Chulym: Ось тили, Ös tili; Russian: Чулымский язык), also known as Chulim, Chulym-Turkic (not to be confused with the Turkic Siberian Tatar language) and Ös, is a critically endangered language of the Chulyms, spoken by no more than 30 people, many of whom are elderly. The names which the people use to refer to themselves are пистиҥ кишилер, pistɪŋ kiʃɪler (our people) and ось кишилер, øs kiʃɪler (Ös people). The native designation for the language are ось тил(и), øs til(ɪ) ~ ø:s til(ɪ), and less frequently тадар тил(и), tadar til(ɪ).
CSULIMI TÖRÖK
Hangtani jellemzők
ÓT y –> csul . tat. č š
ótürök yol > csulımı čol / šol ;
ótürök yer > csulımı čer / šer ;
ótürök yahšï > csulımı šaqsï / čaqšï
•
Az ótürök č > csulımı c / dz
ótürök čïq –> csulımı cïq / dzïq ;
ótürök küč > csulımı küc / küdz ;
ótürök üč > csulımı üc / üdz
•
ótürök d > csulımı z / y
ótürök adaq ‘láb’ > csulımı azaq / ayaq ;
ótürök bedük ‘nagy’ > csulımı pözük / pöyük ;
ótürök ïd ‘küldeni’ > csulımı ïz / ïy
•
ótürök b- > csulımı p-
ótürök bol > csulımı pol-;
ótürök bar > csulımı par- / per-
•
ótürök -š-> csulımı –z- / -ž-
ótürök kiši ‘személy’ > csulımı kizi / kiži ;
orosz karandaš ‘ceruza’ > csulımı qarïndazïm / qarïndažïm
A csulımı türök tudományos leírása :
• Dulyzon , A. P. : Csulymszko-tjurkszkij jazyk . In N. A. Baskakov et al. eds ) Jazyki narodov SSSR . 2:
446 466. p. 1966.
• Birjukovič, R. M. : Morfologija čulymszko tjurkszkogo jazyka. (Moszkva, 1979)
• Li, Yong Song et al . eds . : A study of the Middle Chulym dialect of the Chulym language. (Szöul, 2008.)
• Pomorska, M. : Middle Chulym Noun Formation. (Krakkó, 2004.)
Törökül szólva :
Çulımca (Ös til, Çulım tili, Çulım Tatar tili, Melets Tatar tili, Çulım Türkçesi, Küerik) Rusya’da Sibirya’nın ortasında genellikle Krasnoyarsk krayı, Novosibirsk oblastı ve Tomsk oblastında konuşulan bir Türk lehçesidir. Bu lehçenin tüm konuşurları Rusçayı da bilir. Sovyetler Birliği zamanında Rusça konuşmaları için yapılan baskılar sonucunda çoğu Çulım Türkü, Çulımcayı öğrenememiş, unutmuş ve böylece Çulım Türkçesinin konuşanları azalmıştır. Çulımlar Sibirya’da Kızılyar (Rusçası Krasnoyarsk) bölgesi ve Tom bölgesinde yaşarlar. Kendi aralarında kendi dillerini ifade etmek için Ös (yani öz, kendi) sözünü de kullanırlar.
Çulım, Rusyanın doğusunda Sibiryanın merkezinde, Altay dağlarının kuzeyinde Çulım akarsuyu, Ob akarsuyunun koludur. Bütün konuşmacılar cesaretli şekilde konuşurlar. Çulım Türkçesi konuşanların Sovyet Rusya tarafından cezaya uğradığını açıkça söylerler.
Çulımca günümüzde
| Ana dili olanlar | Rusya |
|---|---|
| Etnisite | Çulımlar (2020 sayımına göre 328 kişi) |
| Konuşan sayısı | 38 (2020) |
| Dil ailesi | Türk dilleri Şaz Türkçesi Sibir Güney Sibirya Çulımca |
2002 sayımına göre 656 kişilik Çulım Türkleri arasında dillerini konuşabilenlerin sayısı 270 kişidir. 2010 sayımına göre 355 kişilik nüfustan anadilini konuşabilen yalnızca 44 kişidir. UNESCO’ya göre dilleri ve kültürleri yok olma tehlikesindedir.
Forrásaim / Kaynakça
„Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года”. 6 Şubat 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ekim 2012. Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: „refGks” adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
„Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia: The Language of Chulym Turks”. 5 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ekim 2012.
Harrison, K. D. (2006). „Ös tili (Middle and Upper Chulym Dialects): Towards a comprehensive documentation”. Turkic Languages. 10 (1). ss. 47-71.
Honeycutt, Kirk (18 Ocak 2008). „The Linguists”. The Hollywood Reporter. 21 Kasım 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2009.
Harrison, K. D. (2003). „Middle Chulym: Theoretical aspects, recent fieldwork and current state”. Turkic Languages. 7 (2). ss. 245-256.
The Linguists (film, 2008)
- Çulım Türklerinin dili – Язык чулымских тюрков (Rusça)
- Sovyet Federasyonunda Çulım Türkleri hakkında bilgiler (Rusça)
- https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87ul%C4%B1mca
- https://en.wikipedia.org/wiki/Chulym_language
Ajánlott még :