Bu destanda Saka hakanı Alp Er Tunga’nın İranlılarla yaptığı savaşlar anlatılır.
Alp Er Tunga vagy Alp Er Tonga egy regebeli türök hős.
Mahmud al-Kasgári említi Őt legrégebben a Dīwān Lughāt al-Turk művében…
Majd Juszuf Balaszaghuni is említi Őt …
Qutadğu Bilig címen ismert művében
Alp Er Tunga nevét említi még egy ismeretlen író Oghuznama kézirata, melyet a Vatikán őrzött meg.
A Karakhanidák Alp Er Tunga leszármazottainak vallották magukat.
Alp Er Tunga veya Alp Er Tonğa (Altay Türkçesi: İlb Er Tonga), efsanevi bir Türk hakanıdır. Alp” (alp, yiğit, kahraman, bahadır), Er (er, erkek, adam) ve tonğa (babür/bebür) anlamındadır. Zaman zaman Saka Hanı olarak bahsedilir.
| Alp Er Tunga Ağıtları – Orta Türkçe | Günümüz Türkçesinde |
|---|---|
| Alp Er Tunga öldü mü? Isız ajun kaldı mu? Ödlek öçin aldı mu? Emdi yürek yırtılur. | Alp Er Tunga öldü mü? Dünya ıssız kaldı mı? Felek öcünü aldı mı? Şimdi yürek yırtılır. |
| Ödlek yırag közetti. Oğrun tuzağ uzattı. Begler begin azıttı. Kaçsa kah kurtulur? | Felek yarar gözetti. Gizli tuzak uzattı. Beylerbeyini kaptı. Kaçsa nasıl kurtulur? |
| Begler atın urgurup. Kadgu anı turgurup. Mengzi yüzi sargarup. Korkum angar türtülür. | Beğler atlarını yordular. Kaygı onları durdurdu. enizleri yüzleri sarardı. Safran sürülmüş gibi oldular. |
| Uluşıp eren börleyü. Yırtıp yaka urlayu. Sıkrıp üni yırlayu. Sığtap közi örtülür. | Erler kurt gibi uludular. Hıçkırıp yaka yırttılar. Kısık seslerle haykırdılar. Ağlamaktan gözleri kapandı. |
| Könglüm için ötedi. Yitmiş yaşıg kartadı. Kiçmiş ödig irtedi. Tün kün kiçip irtelür. | Gönlüm içten yandı. Yetmiş yaş yaşlandı. Geçmiş zaman arandı. Tüm günler geçse de,Yine de aranır. |
Ali Şir Nevai’nin Tarih-i Müluk-i Acem’inde Alp Er Tunga
Avesta’da „Arjasp” (Arjāsp) şeklinde geçen karakterin Alp Er Tonga olduğunu Ali Şir Nevai’nin Tarih-i Müluk-i Acem (İran Padişahlarının Tarihi) adlı eserinde „Arjasp Binni Efrasiyab kim, Türk Padişahi erdi” şeklinde görülmektedir.
ALP ER TONGA DESTANI – Ahmet B. ERCİLASUN : TÜRK DİLİ TARİHİ (47-50)
Türk kültürü bakımından Sakaların en önemli yönlerinden biri Firdevsî’nin Şehnâmesindeki Turan kahramanı Afrâsiyâb’ın kimliğidir. Destanda Afrâsiyâb, İran hükümdarı Keyhüsrev tarafından hile ile öldürülür (Atsız 1992:
45). Keyhüsrev, Yunan kaynaklarındaki Med kralı Kiyaksarestir. Herodot’a göre Saka hükümdarı Madyes, „Medya kralı Kiyaksares ile iyi geçiniyordu.
Kiyaksares kendi askerlerine bu Sakaların askerlik bilgisini öğrettiriyordu; fakat önce babalan çağında kendilerine tâbi olan Şimalî Medya’yı ve Doğu Anadolu’yu Sakaların elinden almak için gaddarane plânlar kuruyordu. Dostluk göstererek itimadını kazandığı Maduva’yı (Madyes’i) ziyafete çağırarak sarhoş edip pusuya
koyduğu kuvvetlerle hücum ederek Maduva başta olmak üzere, bütün Saka büyüklerini ele geçirerek öldürdü.” (Togan 1981: 167).
Yunan kaynaklarında Madyes, Asur kaynaklarında Maduva olarak geçen Saka hükümdarı Şehnâme’deki Afrâsiyâb’dır. Afrâsiyâb ise Türk kaynaklarında Alp Er Tonga veya Tonga Alp Er olarak geçer. Cüveynî’deki Uygur destanına göre ise Afrâsiyâb, efsanevî Uygur hükümdarı Buku Han’dır.
Kâşgarlı Mahmud Dîvânü Lügati’t-Türk’te „Kaz” maddesinde şöyle demektedir: „Kaz: Afrâsiyab’ın kızının adı… Kaz’ın babası olan ‘Tonga Aiper’ Afrâsiyab demektir.” (DLT III 1941: 149).
Yusuf Has Hâcib de Kutadgu Bilig’de aynı bilgiyi verir: Bu Türk beglerinde atı belgülüg Tonga Alp Er erdi kutı belgülüg (277)
Bu Türk beylerinde adı belli Tonga Alp Er idi kutu belli. Tejikler ayur anı Efrâsiyâb Bu Efrâsiyâb tuttı
iller talap (280)
Tacikler ona Efrâsiyâb derler, Efrâsiyâb yağmayla tuttu iller. Tejikler bitigde bitimiş mum Bitigde yok
erse kim ukgay anı (282) (Arat 1947: 43)
Tacikler kitapta yazmışlar bunu,
Kitapta olmasa kim bilir onu?
Afrâsiyâb’ın babasının adı Şehnâme’de „Peşeng”dir (Atsız 1992: 36). Zeki
Velidi Togan, Peçenek Türkleriyle Peşeng/Beşenk kelimeleri arasında ilgi kurar
(Togan 1972: 151). Afrâsiyâb, Avesta’da Franrasyan biçiminde geçer (Esin 1978:
28). Afrâsiyâb kelimesinin ilk iki hecesinde Alp Er isim-lerinin bozulmuş biçimlerini bulmak mümkündür. Afrâsiyâb’ın Herodot’taki karşılığı olan Madyes ve Asur kaynaklarındaki karşılığı Maduva ile Alp Er Tonga arasında ilgi kurmak ise mümkün görünmüyor. Ancak Madyes’in babası Herodot’ta Prototeus, Asur kaynaklarında Bartatua’dır. Özellikle Bartatua kelimesi Alp Er Tonga’nın bozulmuş biçimine benzemektedir. Destan ve efsanelerde baba ile oğul adının birbirine karışması çok tabiîdir.
Alp Er Tonga ile ilgili destan maalesef bugüne ulaşmamıştır. Ancak Reşîdeddin’in Farsça, Ebülgazi Bahadır Han’ın Çağatay Türkçesiyle naklettiği Oğuz Kağan Destanı’nın ilk tabakasının Alp Er Tonga ile ilgili olduğu
Zeki V. Togan’ca kabul edilmiştir (Togan 1972: 122-124). Gerçekten Afrâsiyâb’ın doğuya ve batıya seferleri, özellikle Madyes’in Kafkasları aşarak Filistin’e kadar uzanması ile Oğuz Kağan’m seferleri birbirlerine çok benzemektedir. Dolayısıyla Oğuz Kağan’ın Ön Asya seferlerini Alp Er Ton-ga’ya ait bir destan parçası kabul edebiliriz. Öte yandan İran destanı olan Şehname, İran kahramanlarının Turan kahramanı Afrâsiyâb’la mücadelelerini esas aldığına göre Alp Er Tonga destanı da Şehnâme’ye yansımış demektir. Dolayısıyla Şehnâme’nin Afrâsiyâb’la ilgili bölümlerini de Alp Er Tonga destanının yansımaları olarak düşünebiliriz. Tabiî ki konu İran gözüyle ele alınmış ve Afrâsiyâb düşman kabul edilmiştir.
Buna rağmen
Şeh-nâme’deki
Afrâsiyâb’ın
kahramanlığı
hissedilmektedir.
İran kahramanlığını ortaya koymak üzere yazılmış olan Şehnâme’de, ö
zellikle önceki bölümlerde Alp Er Tonga sık sık galip gelmekte, hatta bazen İran’a
girip İran tahtına oturmakta, bazen bütün İran’a bazen de Kuzey İ-ran’a hâkim
olmaktadır. İranlılar ise hemen her defasında Kâbil hükümdarı Zal veya oğlu
Rüstem sayesinde kurtulmaktadırlar. Ancak annesi bir Turan kahramanının kızı
olan Keyhüsrev İran tahtına oturduktan sonra durum tersine dönmekte, Turan
orduları yenilmekte ve Alp Er Tonga kaçmaktadır. Yine de öldürülüşü hileyle
olmuştur. Dikkati çeken noktalardan biri de Ceyhun ötesinin hep Turan ülkesi
olarak anılmasıdır. Turan başkenti Gang ise Taşkent’in ötesindedir.
Alp Er Tonga’nın hile ile öldürülmesi Türk halkı arasında çok büyük ü
züntü yaratmış; yoğ töreninde yiğitler kurt gibi uluyup atlarını yoruncaya dek
sürmüşler; yakalarını yırtıp benizleri sararıncaya dek feryat etmişler; feleğin işine
kahretmişler ve Türk ozanları Alp Er Tonga için yürek paralayan ağıtlar
söylemişlerdir. Araştırıcılar tarafından „Alp Er Tonga Sagusu” adı verilen ağıtın
dokuz dörtlüğü 11. yüzyılın ikinci yarısında Kâşgarlı Mahmud tarafından tespit
edilmiştir. Dîvânü Lügati’t-Türk’ün farklı yerlerinde bulunan dörtlükler
birleştirilince aşağıdaki sagu (ağıt) ortaya çıkmaktadır.
Alp Er Tonga öldi mü
Esiz ajun kaldı mu
Ödlek öçin aldı mu
Emdi yürek yırtılur
Alp Er Tonga öldü mü,
Kötü dünya kaldı mı,
Zaman öcünü aldı mı
Artık yürek yırtılır.
TÜRK DİLİ TARİHİ
Ödlek yarag közetti Ogrı tuzak uzattı Begler begin azıttı Kaçsa kalı kurtulur
Ulşıp eren börleyü Yırtıp yaka urlayu Sıkrıp üniyırlayu Sıgtap közi örtülür
Begler atın argurup Kadgu anı turgurup Mengzi yüzi sargarıp Körküm
angar türtülür
Ödlek arıg kevredi Yunçıg yavuz tavradı Erdem yeme savradı Ajun begi
çertilür
ertilür
Ödlek küni tavratur Yalnguk küçin kevretür Erdin ajun sevritür Kaçsa takı
Bilge bögü yunçıdı Ajun atı yençidi Erdem eti tınçıdı Yerge tegip sürtülü
Felek fırsat gözetti, Gizli tuzak uzattı, Beyler beyini şaşırttı; Kaçsa nasıl
kurtulur?
Uludu erler kurtça, Bağrıp yırttılar yaka, Feryat sesi çıka çıka Yaştan gözler
örtülür.
Beyler atlarnı yordular, Kaygıdan perişan oldular, Beniz ve yüz sarardılar,
Sanki sarı safran sürülür.
Zamane hep bozuldu, Zayıf kötü güçlü oldu, Erdem ise azaldı, Acun beyi
yok olur.
Felek günü davrandırır, İnsan gücünü gevretir, Erden cihanı boşaltır, Ne
kadar kaçsa er ölür.
Bilge bilgin yoksullaştı, Acun atı azgınlaştı, Erdem eti çürükleşti, Yere
değip sürtülür.
Ögreyüki mundag ok
Munda adın tıldag ok
Atsa ajun ograp ok
Taglar başı kertilür
Könglüm içün örtedi
Yatmış başıg kartad
Keçmiş ödüg irtedi
Tün kün keçip irtelür
Onun âdeti hep böyle,
Bundan başkası bahane,
Acun gelip ok atsa
Dağlar başı kertilir.
Gönlüm içini yaktı,
Yatmış yarayı kaşıdı,
Geçmiş günleri aradı;
Günler geçer, sonra aranır.
Kaynakça
Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati’t – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 41: Türklerin ulusal kahraman ve büyük Hakanı
„TDK Divanü Lugati’t-Türk veritabanı„. 6 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Eylül 2009.
Clements, William M. The Greenwood Encyclopedia of World Folklore and Folklife: Southeast Asia and India, Central and East Asia, Middle East (İngilizce) (2006 bas.). Greenwood Press. s. 432. The first examples of this verbal tradition include the Alp ErTunga Legend, which relates how Alp Er Tunga, the Saka Khan who is thought to have lived in the seventh century prevailed against the Iranian armies.
Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig I Metin, Hazırlayan: R.R. Arat, Ankara.1991. sayfa 43.
Ali Şir Nevai. Tarih-i Müluk-i Acem Cilt 14. sayfa 191-195.