Yuvarlaklaşma – (Ajak)kerekedés a törökben

Török

Yuvarlaklaşma, genelde dudak (b, p ve m) ve diş-dudak (f ve v) sessizlerinin tesiriyle düz seslilerin (a, e, ı ve i) yuvarlak (o, ö, u ve ü) hale gelmesi. Bu ses olayı sebebiyle düzlük-yuvarlaklık uyumuna istisna teşkil eden örnekler ortaya çıkmıştır. Eski Türkiye Türkçesi, yuvarlaklaşmanın kolay ve sıkça meydana geldiği bir evredir. Sesler arasındaki belli şartlara göre oluştuğundan Türkçeyle beraber bütün dillerde görülebilmektedir.

düz ünlüler : a, e, ı, i
yuvarlak ünlüler : o ö u ü

Bazı örnekleri şunlardır:

bedük (Eski Türkçe)> böyük> büyük, bedümek (Eski Türkçe)> böyümek> büyümek, nevbet> növbet> nöbet, matbah> mutfak, misafir> musafir (ağızlarda), tevbe> tövbe, yevmiye> yövmiye, kamag(Eski Türkçe)> kamug> kamu, capitaine(İtalyanca)> kapudan> kaptan, tabl (Arapça)> davul.

baba > boba (Burdur, Konya, Adana, Kütahya)

baba > buba (Afyon, Isparta, Zonguldak, Kastamonu, Ordu, Bolu Mugla Nigde, Ankara, Koceli, Güneybatu Anadolu)

Arabból származó szavak esetén

dívár > duvar

hamír > hamur

ET kelip… EAT kelüp … TT gelip

olip alup alip

çabik çabuk çabuk

temir demür demir

Yuvarlaklaşma, Türkçede düz bir ünlünün (a, e, ı, i), yanındaki dudak ünsüzlerinin (b, m, p, v) veya kelime içindeki yuvarlak bir ünlünün (o, ö, u, ü) etkisiyle yuvarlak bir ünlüye (o, ö, u, ü) dönüşmesi olayıdır. Dil bilgisi ve fonetikte dudaksıllaşma olarak da bilinir. [1]

Örnek Kelimeler:

  • kavun → kovun
  • kabuk → kobuk
  • sabun → sobun
  • ben → bon (bazı ağızlarda)

Bu fonetik olay iki ana şekilde sınıflandırılır:

  • Tam Yuvarlaklaşma: Düz ünlünün tamamen yuvarlak bir ünlüye dönüştüğü durumlar.
  • Kısmi Yuvarlaklaşma: Ünlünün özelliklerinin yalnızca bir kısmının etkilendiği durumlar.

Konu hakkında detaylı ses olayları örnekleri için NTV Haber kaynağını inceleyebilir veya DergiPark üzerindeki akademik makalelere göz atabilirsiniz.

Eğer dil bilgisi ödevinize veya araştırmanıza yardımcı olmamı isterseniz, bana kelime listeleri veya metinler sağlayabilir, belirli bir ağızdaki yuvarlaklaşmaları incelememi isteyebilirsiniz. Nasıl ilerleyelim?

yuvarlaklaşma

  1. dilbilim
  2. Bir ünsüzün ardından gelen dudaksıl ünlünün etkisiyle dudakların yuvarlak şekil alarak sesin üretilmesi.Eşanlam:  dudaksıllaşmaİngilizce rounding; labializationFransızca labialisation, fAlmanca Rundung, f, Labialisierung, f
  3. Kayaç veya mineral kırıntılarının, taşıyıcı ortama (su, rüzgâr veya buzullar) bağlı olarak, taşınma sürecinde köşelerinin ve kenarlarının aşınarak görece yuvarlak bir şekil alması.İngilizce roundingFransızca arrondiAlmanca Runden, n

YUVARLAKLAŞMA

Kelime türü:   İsim –-  Dilbilimde bir terim

FARKLI EŞANLAMLI TERİMLERİ:   dudaksıllaşma

 TANIMLAR:

Düz bir  ünlünün diğer dudak ünsüzlerinin etkisiyle yuvarlak  bir ünlüye dönüşmesi ses olayı

“Düz bir ünlünün kendinden sonra gelen bir dudak ünsüzünün etkisiyle yuvarlak ünlüye dönüşmesi; “

Örneğin

“kav ı rmak/kav u rmak”

Çabık= çabuk,

Savır= savurmak

yımışak yumuşak

Kaynakça

Ossza meg: