Yuvarlaklaşma, genelde dudak (b, p ve m) ve diş-dudak (f ve v) sessizlerinin tesiriyle düz seslilerin (a, e, ı ve i) yuvarlak (o, ö, u ve ü) hale gelmesi. Bu ses olayı sebebiyle düzlük-yuvarlaklık uyumuna istisna teşkil eden örnekler ortaya çıkmıştır. Eski Türkiye Türkçesi, yuvarlaklaşmanın kolay ve sıkça meydana geldiği bir evredir. Sesler arasındaki belli şartlara göre oluştuğundan Türkçeyle beraber bütün dillerde görülebilmektedir.
düz ünlüler : a, e, ı, i
yuvarlak ünlüler : o ö u ü
Bazı örnekleri şunlardır:
bedük (Eski Türkçe)> böyük> büyük, bedümek (Eski Türkçe)> böyümek> büyümek, nevbet> növbet> nöbet, matbah> mutfak, misafir> musafir (ağızlarda), tevbe> tövbe, yevmiye> yövmiye, kamag(Eski Türkçe)> kamug> kamu, capitaine(İtalyanca)> kapudan> kaptan, tabl (Arapça)> davul.
baba > boba (Burdur, Konya, Adana, Kütahya)
baba > buba (Afyon, Isparta, Zonguldak, Kastamonu, Ordu, Bolu Mugla Nigde, Ankara, Koceli, Güneybatu Anadolu)
Arabból származó szavak esetén
dívár > duvar
hamír > hamur
ET kelip… EAT kelüp … TT gelip
olip alup alip
çabik çabuk çabuk
temir demür demir
Kaynakça
- Tahsin Banguoğlu, Türkçenin Grameri, TDK yayınları, Ankara 2011 (9. Baskı), s. 102.
- Gramer Terimleri Sözlüğü (Türk Dil Kurumu internet sayfası).
- Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım, İstanbul 2005, s. 54.
- Aylın Koç dersileri (Marmara Üniversitesi)