Az Orkhuni Kőiratok ótürök betűi öreg titkokat rejtenek.
A K betűk titkát meg a mögöttükrejlő hagokat fejti ez a kis mozi …
A K betűk – azaz az elöl képzett K meg a hátul képzett Q – az ótürökben két külön jel, hiszen mások a mögöttük rejlő hangok is …
Türk dili
Orhun yazıtlarında K harfi de iki farklı damgayla yazılır. Çoğu kaynak bunu ünlü uyumunun bir yansıması olarak geçiştirir: biri ince ünlülerle, diğeri kalın ünlülerle kullanılır. Ama bu açıklama eksik. Çünkü bu iki damga aslında iki farklı sesi temsil ediyor.
İnce K, bugün bildiğimiz sıradan K sesidir — bunun yanı sıra yürek, bilek, eňek gibi kelimelerde bin yıl önce de böyleydi, bugün de böyle.
Kalın K ise bambaşka bir şey: gırtlaktan çıkan, Anadolu ağızlarından da tanıdık gelen derin bir ses. Qara, qapı, quş, tırnaq, ayaq, barmaq — bu kelimelerin hepsindeki o ses. Osmanlı alfabesi bu ses için ق harfini kullanıyordu. Modern Türkiye Türkçesinin standardı ise bu sesi ayrı bir harfle göstermedi.
Ama Türk dünyasının geri kalanı göstermeye devam etti. Kazakça, Kırım Tatarcası, Karakalpakça, Özbekçe bu harfi latin alfabesinde Q olarak yazdı. Kiril alfabesini kullananlar Қ, Ҡ ve Къ gibi ayrı harfler geliştirdi. Hatta 1928-1940 yılları arasında tüm Türk dillerinde kullanılan Yanalif alfabesi de bu ses için tam olarak aynı harfi, Q’yu koymuştu. Bunların hepsi aynı soruya verilen aynı cevap: bu ses ayrı bir harfi hak ediyor.
Bu bölüm, tek bir yazım farkının ardındaki bin yıllık ses düzenini anlatıyor.
BÖLÜMLER
0:00 İki damga, iki ses mi?
0:07 Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları
0:28 İki farklı ses, iki damga
0:39 İnce K: bildiğimiz K sesi
0:48 Orhun’da istisnasız ince ünlü
0:56 Modern Türk dillerinde yaşayan kural
1:12 Kalın K: gırtlak sesi
1:26 Orhun’da istisnasız kalın ünlü
1:36 Bu ses zamanla nereye gitti?
2:00 Kiril alfabesinde Қ, Ҡ, Къ
2:12 Latin alfabesinde Q harfi
2:27 Yanalif ve Q harfi (1928–1940)
2:41 Azerbaycan dilinde Q
3:05 İki ayrı ses, iki ayrı ünlü grubu
3:21 K → G, Q → Ğ: söz içinde yumuşama
3:48 Neden bu kadar önemli?
4:16 Atalarımızın mirası
4:30 Beğen · Abone ol · Paylaş
KAYNAKLAR VE OKUMA ÖNERİLERİ — Orhun Yazıtları (VIII. yüzyıl): Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk — Talat Tekin : Orhon Türkçesi Grameri — Gerard Clauson : An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth- Century Turkish — Marcel Erdal : Old Turkic Word Formation — Kâşgarlı Mahmud, Divânu Lugâti’t-Türk — Nişanyan Sözlük (çağdaş Türkçe için) — Ortak Türk Alfabesi kaynakları (Yanalif ve sonrası)
DÜZELTMELER VE TARTIŞMA Bölümde Türkiye Türkçesinin standart alfabesinin bu sesi dışarıda bıraktığını söylüyoruz. Ancak ağız ve lehçe araştırmacıları bu sesin Anadolu’da hâlâ yaşadığını belgeliyor. Elinizde bu konuya ilişkin güncel bir kaynak varsa yorumlara bırakın.
#OrtakTürkDili #Türkçe #Etimoloji #DilBilim #EskiTürkçe
#OrhunYazıtları #TürkDilleri #Kazakça #Kırgızca #Azerbaycanca
#Uygurca #SesDeğişimi #Yanalif #TürkAlfabesi #GırtlakSesi